Bu devirde işten çıkarılmanız işten bile değil. Devir diyorum, dünyada bangır bangır “yapay zeka” sesleri çalarken işten çıkarılmak sadece yarım günlük iş. Eşinizin hamile olduğunu öğrendikten beş gün sonra, çayınızı yudumlarken, askerden dönüşte ya da nişan yüzüğü bakarken “öteki dünyaya” merhaba demek kolay alışılan bir şey değil. Bence zaten böyle bir şeye alışmak da mümkün değil, neyse.
Keşke bangır bangır Ferdi çalarken bunları size anlatsaydım ancak öyle olmadı. Aziz şirketim, az bulutlu bir Temmuz gününde artık benimle çalışmayacağını söyledi. Haydi Abbas vakit tamam. Yaklaşık 10 yıldır çalıştığım kuruma artık benimle çalışmak istemiyordu.
Yıllar sonra her şeye baştan başlamak zorundaydım ve moralim yerlerdeyken bürokratik işlerle uğraşmak pek de kolay değildi. Yazı işsiz kalan kişilerin bir süredir yabancı oldukları ancak işsizlik maaşı alabilmeleri için hayati sürede yapmaları gerekenlere odaklanıyor. Aynı zamanda ise bir deneyim rehberi.
Bir başınıza işsiz değilsiniz
TÜİK'in 2026 Temmuz ayı verilerine göre Türkiye'de işsizlik oranı yüzde 8,1. Oran önceki aya göre 0,5 puan artmış durumda ve işsiz sayısı 2 milyon 860 bine çıkmış. Yıl içine bakıldığında tablo zaten dalgalı. Yılın ilk çeyreğinde oran yüzde 8,2 iken ikinci çeyrekte yüzde 7,9'a kadar gerilemiş, sonra Temmuz'da yeniden yükselmiş.
Dar tanımlı işsizlik, çalışabilir durumda olup son dört hafta içinde iş aramış ve iki hafta içinde işbaşı yapabilecek durumda olan kişilerin, toplam işgücüne oranını gösteriyor. Hatta TÜİK'in resmi ve manşetlerde yer alan işsizlik rakamı tam olarak bunu açıklar. Geniş tanımlı işsizlik ise iş aramaktan umudunu kesmiş, iş aramasına rağmen kısa sürede işbaşı yapamayacak durumda olan ve mevcut işinde yeterli çalışma saati bulamayan kişileri de kapsayan geniş ölçütten ibaret.
Genç işsizliği bu tablonun daha can yakan tarafı. 15-24 yaş grubunda oran yüzde 15 civarında sabitlenmiş durumda ve kadınlarda bu rakam yüzde 20'yi geçiyor. Bir de "atıl işgücü" diye bir kavram var. Zamana bağlı eksik istihdam, iş aramaktan vazgeçmiş potansiyel işgücü ve resmi işsizleri birlikte sayan bu geniş tanım yüzde 30 seviyesinde.
Yani manşetlerde gördüğünüz tek haneli rakamın arkasında çok daha kalabalık bir tablo duruyor.
Bu rakamları anlatmamın sebebi teselli vermek değil. Aksine, yalnız olmadığınızı ama sistemin de sizi otomatik olarak kollamayacağını göstermek. Süreç size kalıyor.
Çalıştığım yerdeki yaklaşık 10 yıllık periyotta onlarca insanla tanışma fırsatım oldu. Ekibin yaklaşık 35 kişi olduğu zamanları hatırlıyorum. Şu an şirket yaklaşık 5 kişiyle çalışıyor. Elbette geriye kalanlar insanlar buharlaşmadı. Hepsinin işten çıkışına, işsizler ordusuna katılmasına ya da yukarıdaki istatistikleri değiştirmesine şahit oldum. Bazıları hala işsiz ya da iş sahibi. Ancak hayat bir şekilde akıyor.
Medya kuruluşlarının inanılmaz hızlarda ve “kar odaklı” küçülmeleri insana korkutucu geliyor.
Hangi kodla işten çıktığınız mühim
İşsizlik ödeneğine hak kazanıp kazanmadığınızı belirleyen en kritik ayrıntı SGK işten çıkış kodu. Bu kod, hizmet akdinizin hangi tarafça ve hangi gerekçeyle sona erdiğini gösteriyor. Kendi isteğinizle, haklı bir neden olmadan istifa ettiyseniz ya da ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık sebebiyle işten çıkarıldıysanız ödenek hakkınız doğmuyor.
İşveren tarafından, sizin kusurunuz olmadan işten çıkarıldıysanız ya da haklı bir sebeple siz istifa ettiyseniz genellikle hak kazanıyorsunuz.
Bordronuzdaki ya da e-Devlet'teki işten ayrılış bildirgesindeki kodu mutlaka kontrol edin. Kod yanlış girilmişse başvurunuz baştan reddedilebilir. Bu durum teoride kalmıyor. Şikayetvar'da yer alan bir örnekte bir kullanıcı, işvereninin işten çıkış kodunu hatalı girmesi yüzünden ilk başvurusunun reddedildiğini anlatıyor. Kod daha sonra düzeltilse de 30 günlük yasal başvuru süresi bu arada dolmuş ve sistem, kullanıcının yeniden yaptığı başvuruları süre aşımı gerekçesiyle otomatik reddetmiş.
Ben işveren tarafımdan benim kusurum olmadan işten çıkarılan bir koda dahil oldum. Yani hem masum hem de işsizdim. Yıllar önce aksi durumları da görmüştüm şirket. Tazminat hakkı doğurmayan kodlarla da insanlar işyerinden ayrılmıştı. Bu kod meselesi sonraki iş hayatınızda da peşinizi bırakmıyor bunun altını da çizeyim. Yeni iş veren bu kodu çoğu zaman dikkate alıyor. Geçmişte yaşadıkları bir türlü peşini bırakmayan Sefiller’in Jean Valjean gibi olmamak için bu mesele önemli. Ancak şirketlerin bunu ne kadar haklı uyguladığı da ayrı bir tartışma konusu.
İşsizlik ödeneğine kimler başvurabilir?
4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu'na göre ödenek almak için dört şartın birlikte sağlanması gerekiyor:
Kendi kusurunuz ve isteğiniz dışında işsiz kalmış olmak.
İşten ayrılmadan önceki 120 gün boyunca kesintisiz çalışmış olmak.
Son 3 yıl içinde en az 600 gün işsizlik sigortası primi ödemiş olmak.
İşten ayrıldıktan sonraki 30 gün içinde İŞKUR'a başvurmuş olmak.
Bu 30 günlük süre çoğu kişinin gözden kaçırdığı nokta. Süreyi kaçırmak hakkınızı tamamen ortadan kaldırmıyor ama geciktiğiniz her gün toplam ödenek süresinden düşüyor. Yani işten ayrıldığınız gün kadar erken başvurmak, cebinize giren toplam parayı doğrudan etkiliyor.
Size tavsiyem bir an önce bu başvuruyu sanal ya da gerçek şekilde yapmanız. Bürokrasi çarkları yavaş işlediğinden ve kurumların hantallığı süreci zaten geciktiriyor.
Başvuru nasıl yapılır?
Başvuruyu iki şekilde yapabilirsiniz.
e-Devlet üzerinden:
e-Devlet uygulaması ya da web sitesi üzerinden kimliğinizi doğrulayın.
Arama kısmına "İşsizlik Ödeneği/İş Kaybı Tazminatı Başvurusu" yazın.
Haklar ve yükümlülüklerle ilgili bilgilendirme metnini okuyup onaylayın.
IBAN bilginizi ve ayrıldığınız işle ilgili soruları eksiksiz doldurun.
Başvuruyu tamamlayın.
Şahsen başvuru: En yakın İŞKUR il müdürlüğüne veya hizmet merkezine giderek de başvurabilirsiniz. Bu yol özellikle sisteme erişimde sorun yaşayanlar veya belgelerini yüz yüze teslim etmek isteyenler için geçerli.
Başvuru onaylandıktan sonra ödemeler takip eden ay başından itibaren banka hesabınıza yatırılmaya başlıyor.
Ben işten çıkarıldığım gün başvurumu E-Devlet’ten çevrimiçi şekilde yaptım. İnternetten başvuru için İŞKUR’da profiliniz olması zorunlu ve şart koşuluyor. Benim daha önce bir hesabım olduğu için zorluk yaşamadım.
Başvurunun peşini bırakmamak önemli
Ancak sorunlar başvurudan sonra başlıyor. E-Devlet ya da İŞKUR’dan bana herhangi bir bilgi, açıklama ya da telkin yoktu. Sadece IBAN numarasını güncelleyip ekranı yenilemiştim. Bana süreci anlatan, içime su serpen bir SMS ya da E-posta ortada yoktu. Bir hafta bekledikten sonra İŞKUR’un ilgili şubesinin yolunu tuttum.
Aziz Nesin’in öykülerinde olduğu gibi kattan katta dolaştıktan sonra bir yetkili, başvuruma onayın henüz verilmediğini söyledi. Sonra kendisi oracıkta onayladı ve zaten ben bugün gelmesem de onayın “verilmek üzere” olduğunu ifade etti. Gerçekten bir tesadüf müdür yoksa şanslı günümde miydim bilmiyorum ancak süreci fiziksel olarak da takip etmek mutlaka gerekli.
Ödenek ne kadar ve kaç ay sürer?
Ödenek süresi prim gününüze göre kademeleniyor:
600 gün prim ödeyenler 6 ay
900 gün prim ödeyenler 8 ay
1080 gün ve üzeri prim ödeyenler 10 ay boyunca ödenek alabiliyor
Miktar konusunda hesaplama, işten ayrılmadan önceki son 4 aylık brüt kazancınızın günlük ortalamasına dayanıyor. Bu ortalamanın belirli bir yüzdesi günlük ödenek olarak belirleniyor ancak bir tavan var. Aylık ödenek, brüt asgari ücreti aşamıyor. Ödemeden yalnızca damga vergisi kesiliyor, başka bir kesinti yapılmıyor.
Maaşı alırken nelere dikkat etmeli?
Ödenek almaya başladıktan sonra da bazı kurallara uymanız gerekiyor. Kayıt dışı çalıştığınız tespit edilirse ödeneğiniz kesiliyor. İŞKUR'un sunduğu bir iş teklifini haklı bir sebep göstermeden reddederseniz de aynı sonuçla karşılaşabilirsiniz.
"Haklı sebep" kısmı ise pratikte tartışmalı bir alan. Şikayetvar'da paylaşılan bir örnekte bir kullanıcı, İŞKUR'un sistem üzerinden gönderdiği iş davetinde maaş, çalışma saatleri ve servis imkanı gibi temel bilgilerin yer almadığını, ilanın "tüm detaylar yüz yüze görüşülecektir" gibi belirsiz bir ifadeyle geçiştirildiğini anlatıyor. İş yerinin evine 20-25 kilometre uzakta olması ve çocuğunun bakımıyla ilgilenmesi gerekçesiyle teklifi reddettiğini sisteme yazmasına rağmen ödeneği kesilmiş. Benzer bir başka örnekte de bir kullanıcı, kendisine önerilen işin ücretinin düşük olması ve servis imkanı bulunmaması sebebiyle teklifi geri çevirmiş, ödeneği kesilince Alo 170'e itiraz etmiş ve süreç sonunda ödeneği yeniden bağlanmış.
Yani sistemin "haklı sebep" kabul ettiği sınır net değil ve çoğu zaman itiraz sürecine, hatta kişinin ısrarına bağlı kalabiliyor.
Ayrıca sigortalı bir işe girmeniz, malullük ya da yaşlılık aylığı bağlanması gibi durumlar da ödeneği doğrudan sonlandırıyor.
İŞKUR’un diğer nimetlerinden de faydalanın
Bu arada İŞKUR'un sadece para ödeyen bir kurum olmadığını da hatırlatmak gerek. Ödenek sürecinde iş ve meslek danışmanlığı hizmetlerinden de yararlanabiliyorsunuz. Kimse bunu size hatırlatmıyor ama sormaya değer.
İşten çıkarılmak insanı önce duygusal olarak, sonra da bürokratik olarak yoruyor. Ama bu sürecin bir kısmı, en azından kağıt üzerindeki kısmı, öğrenilebilir ve zamanında hareket edildiğinde telafi edilebilir bir kısım.
Kodu kontrol edin, 30 günü kaçırmayın, IBAN'ınızı hazır tutun. Yeni bir iş bulana kadar ihtiyaçlarınızın bir kısmını hakkınız olan paradan karşılayın.
Hayat gerçekten fena halde televizyonda çıkan uyduruk sigorta reklamlarına benziyor. İnsanın başına her şey gelebiliyor. Hele de ekonomik olarak kırılgan, krizli ve şirket odaklı bir iş dünyasının olduğu Türkiye gibi bunlar çok normalmiş gibi davranmak zorunda kalabiliyoruz.
Bence işsizken normal gibi davranmak mümkün ya da olası değil. Ben ve birçok arkadaşım hala işsiz. Umutlu olmak bizim için her sabah daha zor olsa buna inanmaktan başka çaremiz şimdilik pek yok.